Naast het nieuws vindt u op De Digitale Stad Nieuwegein ook veel informatie over het heden en het verleden van de dorpen Jutphaas en Vreeswijk. Kijk eens naar de rubriek: Toen & Nu of De Oude PEN en de Prentbriefkaart van de week. Deze week de omgeving rond de Spuisluis in Vreeswijk uit ongeveer 1903 met aan de onderkant een verjaardagsgroet.
Het belang van de prentbriefkaart voor de historische wetenschap is lange tijd door de archiefbeherende instanties onderschat. Toch zijn het juist de prentbriefkaarten, die ons een aardig beeld geven van de veranderingen in onze samenleving.
De kaart komt uit 1942 en is uitgegeven door F.L. Friedeman uit Jutphaas. De drukker en vervaardiger van de foto voor deze ansicht is bij ons onbekend.
De Herenstraat in Jutphaas, gezien vanaf de hoek met ’t Sluisje. Links de Shell-pomp en het bord van Garage A.J. Grapendaal. De prentbriefkaart is gedateerd op 1942. Rechts staan een paar fietsers te wachten voor de net opengedraaide brug die de andere kant verbond sinds 1884.
Onze redactie schreef onderstaand artikel voor bij deze ansichtkaart, die rustig lijkt, maar een veel groter verhaal vertelt.
Wie deze oude ansichtkaart bekijkt, ziet op het eerste gezicht vooral rust. Een stille straat, bomen langs het water, huizen dicht op de weg en in de verte een kerktoren die boven de daken uitsteekt. Onderaan de kaart staat in sierlijke letters: Jutphaas, Heerenstraat. De oude spelling alleen al verraadt dat we ver terugkijken.
Volgens de beschrijving gaat het om een gezicht in de Herenstraat te Jutphaas, genomen vanaf de hoek met ’t Sluisje. De kaart wordt gedateerd op 1942. Daarmee kijken we niet alleen naar een straat, maar naar een dorp midden in oorlogstijd. Toch is daar op de kaart zelf nauwelijks iets van te zien. Geen soldaten, geen versperringen, geen zichtbaar drama. Alleen het dagelijks decor van Jutphaas.
Juist dat maakt de kaart zo sterk.
Links op de foto springt een detail meteen in het oog. Tegen de gevel staat een Shell-pomp. Ernaast hangt het bord van Garage, Rijwielen-Motoren, A.J. Grapendaal. Dat is misschien wel het mooiste tijdsbeeld op de hele kaart. De Herenstraat is hier nog duidelijk een dorpslint, maar de moderne tijd heeft zich al gemeld. Niet met grote nieuwbouw of druk verkeer, maar met een benzinepomp, een garage en de belofte van meer beweging.
De straat lijkt nog traag. Geen volle rij geparkeerde auto’s, geen verkeersbordenwoud, geen haast. De weg is breed genoeg om het dorp door te laten, maar smal genoeg om nog menselijk te blijven. Aan de rechterkant ligt het water, met lantaarns en een lage afscheiding. Aan de linkerkant staan de huizen, sober en dicht op de straat. Verderop verdwijnen weg en gevels onder het bladerdak.
Het is een beeld van een Jutphaas dat nog niet weet dat het later Nieuwegein zal worden.
De plek is bovendien historisch geladen. ’t Sluisje behoort tot het oudste deel van het vroegere Jutphaas. Het dankt zijn naam aan de sluis die daar vroeger zichtbaar was en die een rol speelde in de waterhuishouding. Wie daar nu loopt, ziet vooral verkeer, asfalt en een veranderd straatbeeld. Maar onder die moderne laag ligt nog altijd het oude dorp, met water, bruggen, sluizen, kerken, herbergen en lintbebouwing.
In 1942 was Jutphaas nog een zelfstandige gemeente. Pas per 1 juli 1971 werd Jutphaas onderdeel van de nieuw gevormde gemeente Nieuwegein. Deze kaart is dus ook een herinnering aan een verdwenen bestuurlijke werkelijkheid. Niet alleen het straatbeeld veranderde, ook de naam op de kaart werd geschiedenis.
Er zit nog een tweede laag onder dit ogenschijnlijk gewone beeld. Drie jaar na de datering van deze kaart zou de omgeving van Het Sluisje en de Herenstraat verbonden raken met een van de zwartste momenten uit de Jutphase oorlogsgeschiedenis. Op donderdag 7 mei 1945, twee dagen na de bevrijding van Nederland, liep een confrontatie met Duitse militairen uit op een schietpartij. De rust die deze kaart uitstraalt, krijgt daardoor achteraf iets beklemmends.
Maar deze ansichtkaart is niet alleen zwaar. Hij is ook mooi in zijn eenvoud. Hij laat zien hoe geschiedenis vaak niet begint met grote gebeurtenissen, maar met gewone plekken. Een pomp aan een gevel. Een garagebord. Het torentje van het oude gemeentehuis van Jutphaas in de verte en links daarvan het puntje van de Nicolaaskerk. Een straatnaam in oude spelling. Een hoek bij het water waar mensen passeerden, werkten, wachtten, fietsten en verdergingen.
Wie goed kijkt, ziet in deze ene kaart eigenlijk drie tijden tegelijk. Het oude Jutphaas van water en lintbebouwing. Het Jutphaas van 1942, stil maar niet onschuldig. En het latere Nieuwegein, waarin deze plek nog steeds bestaat, maar nooit meer precies zo zal terugkomen.
Dat is de kracht van zo’n ansichtkaart. Hij bewaart niet alleen hoe het eruitzag. Hij laat vooral zien hoeveel er verdwenen is zonder helemaal weg te zijn.
Ontdek meer van De Digitale Stad Nieuwegein
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
